Polska – Węgry 1939 rok

W ostatnim tygodniu sierpnia 1939 roku czuło się już zapach wojny. Na wielu stadionach zakwaterowano wojsko, wielu sportowców zmobilizowano do armii. Rozgrywki I ligi piłki nożnej dotarły do 12. serii. Dwa występujące w nich warszawskie zespoły, Polonia i Warszawianka, zajmowały odpowiednio 7. i 9. miejsce. O Polonii mówiło się, że to drużyna przyszłości i roztaczano przed nią świetlaną perspektywę, na Warszawiankę machano ręką, uważając, że jak zwykle będzie bronić się (szczęśliwie!) przed spadkiem.

Mimo napiętej międzynarodowej atmosfery, 27 sierpnia na stadionie Wojska Polskiego rozegrano ostatni międzypaństwowy mecz w II RP: Polska – Węgry. Ku radości kibiców biało-czerwoni wygrali z uznawanym za potęgę rywalem 4:2. Trzy bramki dla Polski zdobył Ernest Wilimowski. W meczu wystąpiło trzech piłkarzy warszawskich – Henryk Jaźnicki i Władysław Szczepaniak z Polonii oraz Stanisław Baran z Warszawianki. Następny, planowany na 3 września, mecz Polski z Bułgarią, ze zrozumiałych względów odwołano.

Mecz Polska - Węgry z 27 sierpnia 1939 r.
Mecz Polska – Węgry z 27 sierpnia 1939 r. [Narodowe Archiwum Cyfrowe]
Kibice na meczu Polska-Węgry
Kibice w trakcie meczu Polska-Węgry [Narodowe Archiwum Cyfrowe]
Piłkarze Polscy w ramionach kibiców po meczu z Węgrami
Piłkarze polscy w ramionach kibiców po meczu z Węgrami [Narodowe Archiwum Cyfrowe]

WRZESIEŃ 1939

Zmobilizowani do wojska sportowcy zamienili strój sportowy na mundur. Złoty medalista olimpijski, lekkoatleta Janusz Kusociński (Warszawianka) służył w obronie Mokotowa w obsłudze karabinu maszynowego. „Złota” lekkoatletka Halina Konopacka (AZS) pomagała w niebezpiecznej misji ewakuacji polskiego złota na Zachód. Ostatni prezes Warszawskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej płk. Karol Rudolf (1886-1952) dostał się do niewoli, podobnie jak prezes Polskiego Związku Piłki Nożnej gen. Władysław Bończa-Uzdowski (1887-1957). Prezes warszawskiej
Polonii Kazimierz Sosnkowski (1885-1969) szczęśliwie przedostał się przez granicę węgierską i w 1943 roku został naczelnym wodzem.

Tymczasem w nowo powołanym przez okupanta marionetkowym państwie – Generalnym Gubernatorstwie – wszelkie rozgrywki zostały zabronione, a polskie kluby – rozwiązane. Ich majątek przejęły władze niemieckie.

Stadion Polonii, zdjęcie Luftwaffe z 24 IX 1939 r.
Stadion Polonii, zdjęcie Luftwaffe z 24 IX 1939 r.
Zdjęcie Okęcia zrobione z samolotu, podczas działań wojennych w 1939 r.
Zdjęcie Okęcia zrobione z samolotu, podczas działań wojennych w 1939 r.
Armia niemiecka pod Szczęśliwicami niedaleko ul.Opaczewskiej. wrzesień 1939
Armia niemiecka pod Szczęśliwicami niedaleko ul. Opaczewskiej. wrzesień 1939

Janusz Kusociński podczas zawodów lekkoatletycznych na stadionie Polonii w maju 1935 r.
Janusz Kusociński podczas zawodów lekkoatletycznych na stadionie Polonii w maju 1935 r. [Narodowe Archiwum Cyfrowe]

TŁO SPOŁECZNE

Wrzesień 1939 roku przyniósł Warszawie tysiące poległych i rannych, zrujnowaną infrastrukturę miejską i kilkunastoprocentową stratę w budynkach mieszkalnych. Codzienne życie w czasie okupacji znaczyły odtąd egzekucje, łapanki, wywózki do obozów i na prace przymusowe. Likwidacja getta spowodowała wymordowanie praktycznie całej kilkusettysięcznej społeczności żydowskiej Warszawy. Z kolei w wyniku Powstania Warszawskiego śmierć poniosło co najmniej 120 tys. warszawiaków – w większości rozstrzeliwanych przez Niemców cywilów. Około 500 tys. pozostałych przy życiu okupanci wypędzili z miasta i rozpoczęli planową akcję burzenia Warszawy.

Przekraczająca w styczniu 1945 r. Wisłę Armia Czerwona zastała wyludnione ruiny – 84% budynków lewobrzeżnej Warszawy zostało zniszczonych. Wycofujący się Niemcy zburzyli niemal wszystkie zabytki, obiekty kultury, obiekty użyteczności publicznej, zakłady przemysłowe i szkoły, wysadzili wszystkie mosty
i dworce kolejowe. Warszawa miała przestać istnieć.

Podjęta na początku XXI wieku próba oszacowania strat materialnych stolicy przyniosła liczby 45,3 lub nawet 54 miliardów dolarów (według dzisiejszej wartości).

Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Śródmieście Północne. Uroczystość przemianowania placu Piłsudskiego na Adolf Hitler Platz. Ujęcie z okien domu w północnej pierzei placu. W tle budynki wzdłuż Królewskiej, od lewej: nr 9, pusta posesja po zniszczonej stacji obsługi "Polskiego Fiata", dawny Instytut Propagandy Sztuki i zniszczony pałac Kronenberga. Po prawej, frontem do placu narożny dom na rogu Królewskiej. W głębi po prawej szczyt Prudentialu. data wykonania: 1 września 1940
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Śródmieście Północne. Uroczystość przemianowania placu Piłsudskiego na Adolf Hitler Platz. Ujęcie z okien domu w północnej pierzei placu. W tle budynki wzdłuż Królewskiej, od lewej: nr 9, pusta posesja po zniszczonej stacji obsługi „Polskiego Fiata”, dawny Instytut Propagandy Sztuki i zniszczony pałac Kronenberga. Po prawej, frontem do placu narożny dom na rogu Królewskiej. W głębi po prawej szczyt Prudentialu.
data wykonania: 1 września 1940
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Stare Miasto. Zamek Królewski zniszczony we wrześniu 1939 r.
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Stare Miasto. Zamek Królewski zniszczony we wrześniu 1939 r.
Warszawa, okres okupacji niemieckiej. Wejście do Dworca Głównego w Alejach Jerozolimskich
Warszawa, okres okupacji niemieckiej. Wejście do Dworca Głównego w Alejach Jerozolimskich
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej. Warszawa, getto. Uliczny sprzedawca słodyczy na ul. Żelaznej w okolicy skrzyżowania z Ogrodową. Ujęcie w kierunku północnym. W głębi widoczny budynek przy ul. Żelaznej 87
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej. Warszawa, getto. Uliczny sprzedawca słodyczy na ul. Żelaznej w okolicy skrzyżowania z Ogrodową. Ujęcie w kierunku północnym. W głębi widoczny budynek przy ul. Żelaznej 87
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Przechodnie - Żydzi na ulicy Granicznej przed wylotem Królewskiej. Po lewej budynek Graniczna 1. Śródmieście Północne. Ujęcie w kierunku północnym. data wykonania: zima 1939/1940
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Przechodnie – Żydzi na ulicy Granicznej przed wylotem Królewskiej. Po lewej budynek Graniczna 1. Śródmieście Północne. Ujęcie w kierunku północnym.
data wykonania: zima 1939/1940
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Śródmieście Północne. Zniszczony dom u zbiegu ulicy Marszałkowskiej 153 i Królewskiej. Na pierwszym planie po lewej tramwaj nr 3.
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Śródmieście Północne. Zniszczony dom u zbiegu ulicy Marszałkowskiej 153 i Królewskiej. Na pierwszym planie po lewej tramwaj nr 3.
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Śródmieście Północne. Panorama Śródmieścia ze szczytu budynku u zbiegu Okólnik i Ordynackiej, ujęcie w kierunku zach. W głębi szczyty budynków, od lewej: Prudentialu u zbiegu Świętokrzyskiej i pl. Napoleona, PAST-y przy Zielnej.
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Śródmieście Północne. Panorama Śródmieścia ze szczytu budynku u zbiegu Okólnik i Ordynackiej, ujęcie w kierunku zach. W głębi szczyty budynków, od lewej: Prudentialu u zbiegu Świętokrzyskiej i pl. Napoleona, PAST-y przy Zielnej.

SPORT PRZED 1941 R.

W pierwszych miesiącach okupacji władza niemiecka stosowała ogólne wytyczne NSDAP, mówiące, że istnienie polskich związków gimnastycznych i sportowych nie leży w interesie faszystowskich Niemiec. Dopiero drugiego roku okupacji pełnomocnik ds. sportu w Generalnym Gubernatorstwie Georg Niffka wydał oświadczenie: Polacy nie mogą uprawiać sportu w ramach organizacji. Naturalnie, każdy może osobiście uprawiać kulturę sportową.

Oznaczało to, że dla Polaków wszelkie imprezy sportowe są zakazane. Nie czekając na oficjalne dyrektywy okupantów, w 1940 i 1941 roku warszawiacy spontanicznie organizowali piłkarskie mecze, a nawet miniturnieje. Jak wspominał ich uczestnik Leszek Rylski, „w 1940 roku na Polu Mokotowskim co sobotę i niedzielę odbywał się turniej. Naturalnie bramki były z listew, wbijane na czas meczu i później zdejmowane”.

Oświadczenie niemieckie zawiadamiające o ich stosunku do polskiego sportu
Oświadczenie niemieckie zawiadamiające
o ich stosunku do polskiego sportu
Zawiadomienie o spotkaniu piłkarskim, 1940
Zawiadomienie o spotkaniu piłkarskim, 1940
Niemiecka tablica umieszczona przed stadionem, zakazująca Polakom wstępu na obiekt sportowy
Niemiecka tablica umieszczona przed stadionem, zakazująca Polakom wstępu na obiekt sportowy
Pierwsze mecze piłkarskiego turniej na Polu Mokotowskim w 1940 r. w którym wzięły udział nowoutworzone zespoły, miedzy innymi: Błysk, Varsovia, Placówka, Berberys, Wawel.
Pierwsze mecze piłkarskiego turnieju na Polu Mokotowskim w 1940 roku, w którym wzięły udział nowoutworzone zespoły: Błysk, Varsovia, Placówka, Continental, Berberys, Szczerbiec i Żagiew
Sportfurer GG G. Niffke
Sportfurer GG G. Niffke

Zwycięzcy pierwszego piłkarskiego turnieju w 1940 r. - drużyna Błysku
Zwycięzcy pierwszego konspiracyjnego turnieju w 1940 roku – mokotowski Błysk. [ze zbiorów Juliusza Kuleszy]

Sport Niemiecki

Korzystając z majątku zabranego polskim klubom, rozgrywki rozpoczęły stworzone przez okupanta zespoły niemieckie. Swoje drużyny miały więc: Wehrmacht, Gestapo, SS, Luftwaffe, niemieccy kolejarze i wszelkie niemieckie jednostki pomocnicze. Według gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera jesienią 1940 roku w Warszawie i okolicach działało aż 35 niemieckich klubów zrzeszających 5000 członków. Do klubów tych mogli należeć tylko Niemcy, a oglądanie sportowych zmagań objęte było klauzulą „Nur fur Deutsche”. Stadion Wojska Polskiego przy ul. Łazienkowskiej stał się teraz sportową areną Wehrmachtu, a na obiekcie tym gospodarzył znany z filmu Polańskiego „Pianista” Wilm Hosenfeld. Stadion Polonii przejęła policja niemiecka i gestapo, a stadion AZS – niemieccy kolejarze. Inne stadiony (np. żydowskiego Makabi i socjalistycznej Skry) okupanci zamienili w pola warzywne.

Mecz piłki nożnej pomiędzy zrzeszeniem sportowym SS i policji, a zespołem lotników Luftwaffe z Okęcia na stadionie Wojska Polskiego w Warszawie
Mecz piłki nożnej pomiędzy zrzeszeniem sportowym SS i policji, a zespołem lotników Luftwaffe z Okęcia na stadionie Wojska Polskiego w Warszawie [Narodowe Archiwum Cyfrowe]
 Żołnierz czyta gazetę „Warschauer Zeitung”
Żołnierz czyta gazetę „Warschauer Zeitung” [Narodowe Archiwum Cyfrowe]
 Mecz piłki nożnej SS i Policji Warszawa - DTSG Kraków na stadionie Polonii
Mecz piłki nożnej SS i Policji Warszawa – DTSG Kraków na stadionie Polonii [Narodowe Archiwum Cyfrowe]
Mecz na stadionie W.P., listopad 1941
Mecz na stadionie Wojska Polskiego, listopad 1941 [Narodowe Archiwum Cyfrowe]
SCHALKE 04 - WARCHAU  - Plakat
SCHALKE 04 – WARCHAU – plakat [Narodowe Archiwum Cyfrowe]

Sport żydowski i getto

W najgorszej sytuacji znajdowała się ludność żydowska. Stłoczona w getcie, pozbawiona była jakiejkolwiek możliwości uprawiania kultury fizycznej. W przedwojennej Warszawie działało około 30 klubów żydowskich mających sekcje piłkarskie. Teraz niemal wszyscy sportowcy Hapoelu, Makabi, Bejtaru, Gwiazdy czy Jutrzni ginęli w obozach śmierci. Nieliczni, dzięki pomocy Żegoty lub polskich przyjaciół, ukrywali się po stronie aryjskiej. Na stadionie Makabi okupanci nakazali urządzić ogródki działkowe.

Dramat żydowskich sportowców oddaje historia wybitnego szachisty Dawida Przepiórki. W styczniu 1940 roku wraz z innymi miłośnikami szachów (około 30 osób) został aresztowany przez gestapo w kawiarni szachowej przy ulicy Marszałkowskiej 76. Osadzony na Pawiaku, był torturowany. Na kilka godzin przed wywiezieniem na egzekucję do Palmir został zmuszony do rozegrania partii szachów z pilnującym go niemieckim oprawcą. Figury szachowe przestawiał połamanymi podczas śledztwa palcami.

Wyjazd bokserów na Mistrzostwa Europy w Budapeszcie. Drugi od lewej Rotholc z woli Niemców był policjantem w getcie. Zdezerterował i uciekł  z getta w 1942 r. ukrywając się aż do Powstania  Warszawskiego. Wojnę przeżył, choć stał się osobą mocno okaleczoną psychicznie.
Wyjazd bokserów na Mistrzostwa Europy w Budapeszcie. Drugi od lewej Rotholc z woli Niemców był policjantem w getcie. Zdezerterował i uciekł
z getta w 1942 r. ukrywając się aż do Powstania Warszawskiego. Wojnę przeżył, choć stał się osobą mocno okaleczoną psychicznie.
Dawid Przepiórka, wybitny szachista aresztowany styczniu 1940 r. i wkrótce potem rozstrzelany w Palmirach.
Dawid Przepiórka, wybitny szachista aresztowany styczniu 1940 r. i wkrótce potem rozstrzelany w Palmirach.
Graniczący z gettem i z cmentarzem żydowskim stadion Skry ( wówczas przy ul Okopowej) zamieniony został na pole kapusty.
Graniczący z gettem i z cmentarzem żydowskim stadion Skry ( wówczas przy ul Okopowej) zamieniony został na pole kapusty.
Szapsa Rotholc
Szapsa Rotholc

Rozgrywki 1942

Aby okupacyjne rozgrywki nabrały bardziej zorganizowanego wymiaru, pod koniec 1941 roku zebrała się w mieszkaniu Alfreda Nowakowskiego przy ul. Kruczej 37 grupa entuzjastów warszawskiego futbolu. Uchwalili powstanie konspiracyjnego Warszawskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej, który poprowadzić miał rozgrywki A i B klasy. Nieoficjalnym lokalem kontaktowym miała być budka bazarowa Stanisława Masznera nieopodal Hali Mirowskiej.

Dla Niemców piłkarskie mecze wyglądały jak spotkania przypadkowych drużyn i tylko sami gracze oraz wtajemniczeni kibice wiedzieli, że są to regularne rozgrywki. W mistrzostwach Warszawy w 1942 roku wzięło udział 8 drużyn rozgrywających mecze systemem każdy z każdym. Turniej wygrała Polonia przed Okęciem i Olimpią z Grochowa.

Analizując składy ówczesnych drużyn, natknąć się można na zaskakujące nazwiska – w okupacyjny futbol grali: późniejszy wybitny aktor i reżyser Andrzej Łapicki (był bramkarzem Błysku) oraz pisarz i varsavianista Olgierd Budrewicz (Promyk Żoliborz).

 Znaczek konspiracyjnych rozgrywek ofiarowany drużynie mistrzowskiej w 1942 r.(MSiT).
Znaczek konspiracyjnych rozgrywek ofiarowany drużynie mistrzowskiej w 1942 r.(MSiT).
Alfred Nowakowski – prezes konspiracyjnego WOZPN, w latach 1925-35 był piłkarzem warszawskiej Legii, potem sędzią i działaczem piłkarskim.
Alfred Nowakowski – prezes konspiracyjnego WOZPN, w latach 1925-35 był piłkarzem warszawskiej Legii, potem sędzią i działaczem piłkarskim.
Druzyna Promyka Warszawa na boisku w parku im. Stefana Żeromskiego, lato 1942
Drużyna Promyka Warszawa na boisku w parku im. Stefana Żeromskiego, lato 1942 [ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego]
Tabela ligowa 1942
Tabela ligowa 1942

Rozgrywki 1943

Rozgrywki stały się niezwykle popularne. Najciekawsze mecze oglądało zwykle około 2 tysięcy osób. Klasę A powiększono do 10 drużyn, a w Klasie B grano w dwóch grupach po 10 zespołów. Nie było biletów,
ale na najważniejszych meczach oddelegowany działacz zbierał do czapki „co łaska”. W ten sposób uzyskiwano fundusze na opłacenie sędziego oraz strzegących bezpieczeństwa obserwatorów. Gdy zauważono nadjeżdżającą niemiecką żandarmerię, mecz przerywano, a widzowie natychmiast rozchodzili się. Część pieniędzy otrzymywali także piłkarze, zrywając tym samym z przedwojennym modelem czystego amatorstwa.

Drużyna Ursusa, 1943 r.
Drużyna z Karczewa, 1943 r.
Drużyna z Karczewa przed spotkaniem z Gryfem
Drużyna z Karczewa przed spotkaniem z Gryfem
Scena z meczu na boisku przy ul. Podskarbińskiej.
Scena z meczu na boisku przy ul. Podskarbińskiej.
Przed meczem Polonii z Wichrem, 1942 r. na Polu Mokotowskim
Rok 1942: przed meczem Polonii z Wichrem na Polu Mokotowskim

Mistrz Warszawy: Polonia

W 1940 i 1941 roku piłkarze przedwojennych „Czarnych Koszul” grali głównie w drużynach Czarni i Bimber, które uchodziły za najsilniejsze w pierwszych dwóch latach okupacji. W grudniu 1941 roku poloniści postanowili zjednoczyć oba zespoły i wystąpić pod swoją historyczną nazwą, mając w składzie gwiazdy: Władysława Szczepaniaka, Zenona Odrowąża i Zdzisława Gierwatowskiego. Z pomocą dawnych piłkarzy i działaczy: Jana Habicha, Stanisława Masznera i Kazimierza Lecha, udało się stworzyć silną drużynę, która w latach 1942 i 1943 zdobyła konspiracyjne mistrzostwo Warszawy.

Jednym z przyjaciół Polonii był Adolf Dymsza, popularny aktor filmowy i teatralny, przed wojną pomocnik rezerwowej drużyny „Czarnych Koszul”. Starał się pomagać okupacyjnej Polonii, finansując zakup sprzętu sportowego.

Fragment meczu „Czarnych Koszul” w Piasecznie.
Fragment meczu „Czarnych Koszul” w Piasecznie.
Drużyna Polonii w 1942 r.
Drużyna Polonii w 1942 r.
Poloniści wraz z żonami przed wyjazdem na mecz do Piaseczna w 1943 r.
Poloniści wraz z żonami przed wyjazdem na mecz do Piaseczna w 1943 r.

Inne drużyny

Wśród największych rywali Polonii znalazły się takie drużyny jak Wawel, Grochów, Okęcie, Marymont, Korona i Piaseczno.

Wawel

To zespół grający już od 1940 roku. Założyli go szesnasto-, osiemnastoletni chłopcy. Większość z nich mieszkała na Woli, w domach kolonii Hipolita Wawelberga przy ul. Górczewskiej, i stąd właśnie (od pierwszych liter patrona kolonii posiadającej małe trawiaste boisko) przyjęli nazwę zespołu. Od początku drużynę cechowała dobra technika i fantazja w grze. Z każdym miesiącem Wawel grał coraz dojrzalej, by w 1944 roku uchodzić nawet za faworyta okupacyjnych rozgrywek. Po wojnie większość zawodników zasiliła Polonię, a kilku z nich (Jerzy Szularz, Jerzy Fronczak, Zygmunt Ochmański i Tadeusz Świcarz) zdobyło wraz z „Czarnymi Koszulami” mistrzostwo
Polski w 1946 roku.

Okęcie

To drużyna organizowana z inicjatywy Aleksandra Zaranka z piłkarzy mieszkających w podwarszawskim wówczas Okęciu. Trzon stanowili zawodnicy tutejszych przedwojennych klubów: Okęcia, PZL i Okęcianki. Jako jeden z nielicznych zespołów uchował przed konfiskatą sprzęt piłkarski i miał łatwy dostęp do bezpiecznego boiska na Okęciu. Niemal stale utrzymywał wysoką sportową formę, należąc do najlepszych konspiracyjnych drużyn.

Grochów

Drużyna występowała już w 1940 roku i od początku należała do najsilniejszych. Złożona z piłkarzy mieszkających głównie po prawej stronie Wisły i korzystających z boiska przy ul. Podskarbińskiej. W rozgrywkach w 1942 i 1943 roku występowała pod szyldem Olimpia , ale na początku 1944 roku nastąpił rozłam. Pierwsza drużyna powróciła do pierwotnej nazwy i była niekwestionowanym liderem okupacyjnych rozgrywek, które przerwał wybuch Powstania. Pod nazwą Olimpia występowały zaś silne rezerwy. Bramki Grochowa bronił wówczas legendarny później Henryk Borucz, a prężnym działaczem był Tadeusz Szulc. Po wojnie klub przyjął milicyjny patronat i w 1948 roku zmienił nazwę na MKS Gwardia.

Marymont

Powstał na początku 1943 roku w wyniku fuzji kilku żoliborskich drużyn (Promyk, Osiedle, Zenit i AKS) i mokotowskiego Błysku. Nawiązywał do przedwojennych tradycji robotniczego Marymontu i z tym klubem był
utożsamiany przez widzów. Gwiazdami zespołu byli: Jerzy Olszewski, Tadeusz Borowiecki, Leszek Rylski i Leonard Szczawiński. Każdy z nich z powodzeniem kontynuował karierę piłkarską po zakończeniu wojny, a Leszek Rylski został nawet (jako jedyny z Polaków) członkiem komitetu wykonawczego europejskiej federacji piłkarskiej UEFA.

Korona

Zespół powstał w 1942 roku z chłopców mieszkających na Woli. W 1943 roku drużyna przebojem zwyciężyła w Klasie B i awansowała do grona najsilniejszych. Trzon zespołu stanowili bracia Maruszkiewiczowie (kilka lat po wojnie stali się podporą warszawskiej Gwardii) i bramkarz Zdzisław Sosnowski. Ciekawostką była obecność w drużynie polskiego
Niemca Henryka Milke „Miłkowskiego”. Jak wspomina Zdzisław Sosnowski, Milke dzięki legitymacji folksdojcza uratował pewnego razu walizę ze sprzętem sportowym Korony, skonfiskowaną przez niemiecką żandarmerię na rogu ulic Targowej i Kijowskiej.

Piaseczno

Urządzanie meczów w Warszawie, wobec coraz bardziej restrykcyjnej postawy okupanta, stawało się niebezpieczne. W tej sytuacji większe znaczenie nabierały ośrodki podmiejskie takie jak Ursus, Włochy, Karczew, Legionowo, Konstancin i Piaseczno. Ta ostatnia miejscowość przed wojną na mapie futbolowej Polski była słabo znana. Trzy rachityczne drużyny – Sokół, Strzelec i Makabi – nie odgrywały niemal żadnej roli. Czas wojny sprawił, że Piaseczno, głównie za sprawą tutejszego działacza WOZPN Tomasza Jaroszyńskiego, stało się ważnym futbolowym ośrodkiem, w którym w 1943 roku rozegrano nawet prestiżowy mecz Warszawa – Kraków.

Piłkarze Grochowa. W środku bramkarz Henryk Borucz.
Piłkarze Grochowa. W środku bramkarz Henryk Borucz.
 Interweniuje Zdzisław Sosnowski z Korony.
Interweniuje Zdzisław Sosnowski z Korony [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
Drużyna Wawelu. Pierwszy z prawej stoi Zygmunt Ochmański, a obok Jerzy Szularz.
Drużyna Wawelu. Pierwszy z prawej stoi Zygmunt Ochmański, a obok Jerzy Szularz.
W bramce Grochowa stoi Henryk Borucz.
W bramce Grochowa w towarzystwie kibiców Henryk Borucz.
Drużyna Marymontu.
Drużyna Marymontu.
 Fragment meczu Piaseczno- WTC Polonia w 1944 r. Boisko w Piasecznie.
Fragment meczu Piaseczno- WTC w 1944 r. Boisko w Piasecznie [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
 Korona wychodzi na mecz.
Korona przed jednym z okupacyjnych meczów.

Niedokończone rozgrywki 1944

Polonia była jedynym stołecznym ligowcem występującym pod swą nazwą. W całym okupowanym kraju robiły tak jeszcze pierwszoligowe drużyny krakowskie (Cracovia, Wisła, Garbarnia, Podgórze). W 1944 roku występy Polonii były niezwykłym magnesem przyciągającym tłumy, ale też i ogromnym ryzykiem. W tej sytuacji część warszawskiej drużyny przystała na opiekę niemieckiego przedsiębiorcy z Bremy Waltera Caspra Toebbensa, właściciela „szopów” działających na terenie byłego getta.

Nowa drużyna występowała w czarnych koszulkach, formalnie używając nazwy WTC (Walter Toebbens Club), co powszechnie tłumaczono jako Warszawskie Towarzystwo Czarnych. Dzięki temu szyldowi gracze Polonii mogli gościć w Radomiu, Krakowie, a nawet w Nowym Targu. Występy drużyny WTC, czasem utożsamianej z reprezentacją Warszawy, budziły ogromne zainteresowanie i były okazją do patriotycznych wystąpień publiczności – np. organizatorzy meczu w Radomiu musieli z tego powodu uciekać ze swojego miasta
przed śledztwem gestapo.

Fragment meczu WTC Polonii w Piasecznie, 1944 r.
Fragment meczu WTC w Piasecznie, 1944 rok [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
Mecz WTC Polonii w Krakowie wiosną 1944 r. był przy okazji manifestacją patriotyzmu.
Mecz WTC w Krakowie wiosną 1944 r. był przy okazji manifestacją patriotyzmu.
Tabela wyników 1944
Tabela niedokończonych rozgrywek w 1944 roku
Przed meczem w podwarszawskich Włochach prezentuje się drużyna Varsovii.
Przed meczem w podwarszawskich Włochach prezentuje się drużyna Varsovii.

Kontrowersje

Przejście Polonii pod opiekę Toebbensa spowodowało wzmocnienie drużyny i zasilenie jej kilkoma najzdolniejszymi graczami z innych zespołów. Sprawiło też, że tak wzmocniony zespół WTC znajdował się poza sportowym zasięgiem innych. Dodatkowo gracze Toebbensa mogli liczyć na papiery pracownicze – ausweisy chroniące choćby przed ulicznymi łapankami. Ale choć dyrektorem przedsięwzięcia był pochodzący z Krakowa żydowski przedsiębiorca Ludwik Marmor,
nie obyło się bez oskarżeń o niepotrzebne kontakty z okupantem. Drużyna mimo starań Marmora nie została dopuszczona do konspiracyjnych rozgrywek i dopiero w lipcu 1944 r. uzgodniono, że pod swoim szyldem przystąpi do nich Polonia. Wybuch Powstania Warszawskiego sprawił, że rozgrywek 1944 r. nie dokończono.

W okresie powojennym WOZPN i odpowiednie władze wyjaśniały status drużyny WTC. Odstąpiono od wszelkich sankcji, uznając,że zdobywanie ausweisów było zwykłą okupacyjną praktyką.Co ciekawe, drużyna fabryczna istniała też choćby przy krakowskiej fabryce Oskara Schindlera.

Piłkarze WTC w otoczeniu kibicow.
Piłkarze WTC w otoczeniu kibiców [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
Drużyna Okęcia 1944 r.
Drużyna Okęcia 1944 r. [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
Mecz WTC - Okęcie, 1944 r.
Mecz WTC – Okęcie, 1944 r. [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]

Włochy-Varsovia, przed meczem.
Włochy-Varsovia, przed meczem.

Inne sporty

W okupowanej Warszawie w sposób zorganizowany uprawiano też inne dyscypliny. Turnieje tenisa ziemnego przeprowadzano na korcie Instytutu Głuchoniemych i w Milanówku, a grywali w nich Bohdan Tomaszewski i Ignacy Tłoczyński (obaj Legia). W kawiarni „U Aktorek” spotykali się łyżwiarze i łyżwiarki, głównie z WTŁ. W 1940 roku w Pruszkowie zorganizowano nawet konspiracyjne mistrzostwa w łyżwiarstwie szybkim. W teatrzyku „Melodia” odbywały się za zgodą okupacyjnego Urzędu Propagandy walki bokserskie. Na Wiśle trenowali żeglarze (OYK i AZS) i pływacy (AZS). Regularne turnieje o mistrzostwo Warszawy rozgrywali siatkarze (AZS, Warszawianka, Polonia, Iskra).

Bohdan Bartosiewicz, uczestnik okupacyjnych zawodów, wspominał: „Graliśmy w składach trzyosobowych, głównie na Bielanach. Już przed meczami mieliśmy wszystko spakowane, gotowi do ucieczki, jeśli nadjechaliby Niemcy. Było ustalone, że mamy uciekać w dół, lasem w kierunku Wisły”.

Pływacy AZS podczas treningu na Wiśle w okolicach Falenicy w 1943 r. i w drodze na trening na stacji kolejowej.
Pływacy AZS podczas treningu na Wiśle w okolicach Falenicy w 1943 r. i w drodze na trening na stacji kolejowej.
Pływacy AZS podczas treningu na Wiśle w okolicach Falenicy w 1943 r. i w drodze na trening na stacji kolejowej.
Pływacy AZS podczas treningu na Wiśle w okolicach Falenicy w 1943 r. i w drodze na trening na stacji kolejowej.
Pływacy AZS podczas treningu na Wiśle w okolicach Falenicy w 1943 r. i w drodze na trening na stacji kolejowej.
Pływacy AZS podczas treningu na Wiśle w okolicach Falenicy w 1943 r. i w drodze na trening na stacji kolejowej.
Siatkarze Iskry wraz z kibicami i działaczami przed turniejem siatkówki we Włochach (najprawdopodobniej w 1941 lub 1942 r.).
Siatkarze Iskry wraz z kibicami i działaczami przed turniejem siatkówki we Włochach (najprawdopodobniej w 1941 lub 1942 r.).
Siatkarze AZS po zwycięskim turnieju rozegranym w podwarszawskich Włochach w 1941 r. Pierwszy od lewej siedzi organizator mistrzostw Romuald Wirszyłło
Siatkarze AZS po zwycięskim turnieju rozegranym w podwarszawskich Włochach w 1941 r. Pierwszy od lewej siedzi organizator mistrzostw Romuald Wirszyłło

Boiska

Początkowo najpopularniejszym miejscem do grania było Pole Mokotowskie. Tam w maju 1940 roku rozegrano pierwszy turniej – w pobliżu kopca Józefa Piłsudskiego „ktoś wpadł na pomysł, żeby rozgrywki zacząć pod tym kopczykiem, nadać im przez to patriotyczny wymiar” – wspominał Leszek Rylski. Częste wizyty mieszkających nieopodal lotników niemieckich nakazały piłkarzom przenieść się w inne miejsce.

Ulubionym terenem do gry na Pradze stało się boisko przy ul. Podskarbińskiej 10. Położone w środku osiedla mieszkaniowego, gdzie Niemcy niechętnie się zapędzali, było w miarę bezpieczne. Na Ochocie grano przy ul. Opaczewskiej 1, gdzie przed wojną mieścił się ogródek jordanowski. Często grano także na Okęciu (boisko dawnej Okęcianki). W 1943 i 1944 roku coraz częściej grywano w miejscowościach podwarszawskich, co zwiększało bezpieczeństwo. I tu jednak (np. w Karczewie i Konstancinie) zdarzały się organizowane przez okupantów łapanki na piłkarzy i oglądających mecze widzów.

„Graliśmy na boiskach ziemnych, klepiskach bez trawy i siatek na bramkach, z kibicami stojącymi tuż przy liniach końcowych. Jedynie w Piasecznie był teren, który choć trochę przypominał boisko z prawdziwego zdarzenia – po bokach rosła tam trawa” – opowiadał Zdzisław Sosnowski, bramkarz okupacyjnej Korony.

 Piaseczno, 1944
Piaseczno, 1944 [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
Boisko na Opaczewskiej i widoczny budynek liceum H.Kołłątaja
Boisko na Opaczewskiej i widoczny (istniejący do dziś) budynek liceum Hugona Kołłątaja [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]

Osiedlowe boisko we Włochach.
Osiedlowe boisko we Włochach.

Trybuny

Rozgrywki okupacyjne cieszyły się wielką popularnością wśród Warszawiaków. „Byliśmy zaczepiani na ulicach przez setki nieznajomych osób z pytaniami – kiedy gdzie i z kim panowie grają mecz? Schlebiało to i żenowało, ale i było niebezpieczne” – wspominał na łamach „Stolicy” Mieczysław Szymkowiak.

O terminie i miejscu gier publika dowiadywała się pocztą pantoflową. Decydujące mecze potrafiło oglądać blisko 5 tysięcy widzów. Zbierano datki dla zawodników. W obliczu groźby łapanek wyznaczano osoby, które miały ostrzegać o zbliżającym się patrolu niemieckim. Nie zawsze się to udawało. W trakcie meczu Wir – Mirków w Konstancinie w 1943 roku hitlerowcy urządzili obławę na widzów i zawodników. Do uciekających strzelano. Od kul zginęło kilka osób.

Publiczność nie potrafiła jednak zrezygnować z oglądania meczów, także tych pod Warszawą. „Wyjazdy połączone były z całodziennym pobytem na łonie natury w otoczeniu rodzin, żon, narzeczonych, kolegów i kibiców. Sporo małżeństw skojarzyło się dzięki tym meczowo-weekendowym eskapadom. Mecze dostarczały tysiącom ludzi zdrowej rozrywki,
tak potrzebnej nawet w najcięższych okresach życia” – pisał redaktor Mieczysław Szymkowiak.

„Teren rozgrywek: boisko przy ul. Podskarbińskiej. Widzów wyjątkowo mało – nic dziwnego, przed chwilą była łapanka”
„Teren rozgrywek: boisko przy ul. Podskarbińskiej. Widzów wyjątkowo mało – nic dziwnego, przed chwilą była łapanka”

Tłumek sympatyków futbolu obserwuje mecz Warszawskiego Towarzystwa Czarnych z Legionowem.
Tłumek sympatyków futbolu obserwuje mecz WTC z Legionowem [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
Wśród publiczności okupacyjnych meczów sporą część stanowili najmłodsi fani.  Tu w asyście piłkarzy Korony Warszawa wychodzących na  mecz z Grochowem.
Wśród publiczności okupacyjnych meczów sporą część stanowili najmłodsi fani. Tu w asyście piłkarzy Korony Warszawa wychodzących na mecz z Grochowem [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]
„To było bardzo charakterystyczne dla okupacyjnych meczów – brak siatek na bramkach, a tuż za nimi kibice, żywo reagujący na wydarzenia na boisku” – wspominał Zdzisław Sosnowski (na zdjęciu).
„To było bardzo charakterystyczne dla okupacyjnych meczów – brak
siatek na bramkach, a tuż za nimi kibice, żywo reagujący na wydarzenia na boisku” – wspominał Zdzisław Sosnowski (na zdjęciu). [ze zbiorów Zdzisława Sosnowskiego]

Piłka w 1945 i 1946

W zrujnowanej Warszawie inauguracja sezonu 1945 odbyła się w marcu na stadionie AZS (obecnie Drukarza) w Parku Skaryszewskim. Zagrały dwa kluby dobrze znające się z czasu okupacji: Polonia i Okęcie, osiągając remis 3:3. W maju ruszyły rozgrywki legalnego już WOZPN. Zwyciężyła w nich Polonia, docierając później do pierwszego powojennego finału mistrzostw Polski. Zagrała w nim znakomicie, sensacyjnie zdobywając mistrzostwo kraju na rok 1946. „Wychowani w czasie wojny, byliśmy piłkarzami z żelaza” – twierdził po latach Zdzisław Sosnowski. „Na odcinku odbudowy Warszawy «Polonia» pierwsza wykonała swe zadanie” – pisał Stanisław Mielech.

Czasy się zmieniły. Nowa polityczna rzeczywistość spowodowała, że organizacje, związki czy kluby sportowe musiały
akceptować komunistyczne porządki. Kto się z tym nie godził, popadał w rozliczne kłopoty. Już nie wojna, ale polityka zaczęła brutalnie wkraczać w życie sportowe…

Ruiny kościoła św. Anny
Ruiny kościoła św. Anny
Nadwiślańska plaża. Gruzy mostu Poniatowskiego
Nadwiślańska plaża. Gruzy mostu Poniatowskiego
Polonia, 1946
Polonia Warszawa, 1946 [Archiwum Cyfrowe Polonii Warszawa]
Ruiny warszawy, ulica Trębacka
Ruiny warszawy, ulica Trębacka

Lista poległych

Lista okupacyjnych piłkarzy, którzy polegli w czasie II wojny światowej, jest niezwykle długa i wciąż nie do końca zbadana. Jak pisał na łamach miesięcznika „Stolica” Mieczysław Szymkowiak, „z samej tylko czołówki okręgu zginęło ponad kilkadziesiąt osób. Ogółem lista strat obejmuje kilkaset nazwisk”. Poniższe zestawienie nie próbuje odtworzyć hekatomby sportu żydowskiego…

Zygmunt Biernacki
uczestnik rozgrywek okupacyjnych, zginął w Powstaniu Warszawskim
Henryk Chutkiewicz
uczestnik rozgrywek okupacyjnych, zginął w 1945 roku
Waldemar Dworakowski
piłkarz okupacyjnego Okęcia, rozstrzelany w Palmirach w 1943 roku
Dzierzbicki
(imię nieustalone) piłkarz okupacyjnej Polonii, zginął w Oświęcimiu
Klemens Frankowski
piłkarz okupacyjnego Okęcia, rozstrzelany w masowej egzekucji na terenie getta
Stanisław Gburzyński
uczestnik rozgrywek okupacyjnych, rozstrzelany w ulicznej egzekucji
Jacek i Witold Gosławscy
piłkarze okupacyjnego Grochowa, zginęli w Powstaniu Warszawskim
Gromelski
(imię nieustalone) piłkarz okupacyjnej Polonii, zginął w Oświęcimiu.
Rajmund Izydorzak
piłkarz okupacyjnego Grochowa, zginął w obozie koncentracyjnym.
Stanisław Izydorzak
piłkarz okupacyjnego Grochowa, zginął w Powstaniu Warszawskim.
Kazimierz Jankowski
piłkarz okupacyjnego Continentalu, zginął w Oświęcimiu.
Henryk Jarzyna
uczestnik rozgrywek okupacyjnych, zginął w obozie koncentracyjnym w Orianienburgu.
Józef Kempa
znany aktor i piłkarz przedwojennych Orkanu, Warszawianki i AZS, uczestnik gier konspiracyjnych, zginął w Powstaniu Warszawskim w czasie wybuchu czołgu-pułapki na Starym Mieście
Tadeusz Kita
piłkarz okupacyjnego Marymontu, rozstrzelany przez hitlerowców.
Wiesław Kopulski
działacz w trakcie rozgrywek okupacyjnych, rozstrzelany w ulicznej egzekucji
Mieczysław Kutzner
piłkarz okupacyjnego Osiedla (Żoliborz), zginął w trakcie Powstania Warszawskiego
Sylwester Nowakowski
piłkarz okupacyjnego Wawelu, zginął w Powstaniu Warszawskim.
Jerzy i Wiesław Ostrowscy
piłkarze okupacyjnego Grochowa, zginęli w Powstaniu Warszawskim.
Aleksander Przybysz „Justynowicz”
piłkarz okupacyjnego Osiedla Koło i Polonii, zginął w Powstaniu Warszawskim.
Tadeusz Rachlewski
piłkarz okupacyjnego Okęcia, zastrzelony przez hitlerowców
Jan Siczek
piłkarz okupacyjnego Okęcia, rozstrzelany w Palmirach w 1943 roku
Henryk Skaryszewski
piłkarz okupacyjnego Okęcia, rozstrzelany w ulicznej egzekucji
Ryszard Skulicz
piłkarz okupacyjnego Błysku, zginął po samotnej walce z oddziałem gestapo
Kazimierz Stolarczyk
piłkarz okupacyjnego Marymontu, rozstrzelany przez hitlerowców
Bolesław Szeląg
uczestnik rozgrywek okupacyjnych, zginął w Powstaniu Warszawskim
Czesław Tokarski
piłkarz okupacyjnego Okęcia, zastrzelony przez hitlerowców
Zdzisław Trzaskowski
piłkarz okupacyjnego AKS 42 Karczew, zastrzelony przez hitlerowców
Lucjan Trzesiński
piłkarz okupacyjnego Okęcia, zginął podczas akcji dywersyjnej.
Eligiusz Trzosowski
działacz konspiracyjnej Sparty, rozstrzelany przez hitlerowców
Twardo
(imię nieustalone) piłkarz okupacyjnej Polonii, zginął w Oświęcimiu
Jan Walicki
piłkarz okupacyjnego Błysku, zginął w trakcie ucieczki przed gestapo
Zdzisław Wasiak
piłkarz okupacyjnego Okęcia, rozstrzelany w Palmirach w 1943 roku
Stanisław Wieczorek
piłkarz okupacyjnego Okęcia, rozstrzelany przez hitlerowców
Piotr Wojtynowicz
uczestnik rozgrywek okupacyjnych, zginął w czasie ucieczki z więzienia na Mokotowie
Feliks Zieliński
piłkarz okupacyjnego Wiru Mokotów, rozstrzelany w czasie Powstania Warszawskiego.
Tadeusz Żbikowski
piłkarz okupacyjnego Okęcia, rozstrzelany w ulicznej egzekucji

Ładowanie.....

Top
WP-Backgrounds Lite by InoPlugs Web Design and Juwelier Schönmann 1010 Wien